ญาติติดยาไม่ยอมรักษา ควรคุยอย่างไรและพาเข้าบำบัดอย่างปลอดภัย

การได้ยินคำว่า “ฉันไม่ได้มีปัญหา” หรือ “ฉันเลิกเองได้” ซ้ำ ๆ อาจทำให้ครอบครัวหมดกำลังใจ แต่การคุยไม่สำเร็จในครั้งแรกไม่ได้แปลว่าทำอะไรต่อไม่ได้ เป้าหมายของการคุยช่วงแรกอาจเป็นเพียงให้เขายอมเล่าความกังวล หรือยอมคุยกับผู้เชี่ยวชาญ โดยยังไม่ต้องตกลงเข้ารับการบำบัดทันที ครอบครัวโทรปรึกษาเดอะดอว์นได้ก่อน แม้ผู้ป่วยยังไม่พร้อม ทีมแอดมิชชั่นพร้อมให้คำแนะนำว่าควรเริ่มเปิดใจคุยกับคนที่คุณรักอย่างไร รวมถึงแนะนำขั้นตอนการพาผู้บำบัดเข้ามารักษาอย่างเป็นขั้นเป็นตอน

ทำไมคนในครอบครัวจึงยังไม่พร้อมเข้ารักษา

เหตุผลที่ทำให้ผู้ติดสารเสพติดปฏิเสธการรักษามีความแตกต่างกันไปในแต่ละบุคคล อาจเป็นเพราะความกลัวต่อความทรมานจากอาการถอนยา ความกังวลเรื่องหน้าที่การงาน ภาระค่าใช้จ่าย ความเป็นส่วนตัว หรืออาจเคยมีประสบการณ์ที่ไม่ดีเกี่ยวกับการรักษาในอดีต ผู้ป่วยบางคนอาจยังมองไม่เห็นถึงผลกระทบจากการใช้สารเสพติดในระดับเดียวกับที่ครอบครัวมองเห็น ครอบครัวจึงควรลองตั้งคำถามเพื่อค้นหาเหตุผลที่แท้จริง ก่อนที่จะรีบสรุปเอาเองว่าผู้ป่วยเพียงแค่ดื้อรั้นหรือไม่ต้องการเปลี่ยนแปลงตัวเอง

ลองพยายามแยกแยะให้ชัดเจนว่า ผู้ป่วยกำลังบอกว่า “ไม่อยากรักษาเลย” หรือหมายถึง “ไม่อยากไปสถานที่นี้” หรือ “ยังไม่พร้อมที่จะไปพักค้างคืน” คำตอบที่ได้รับอาจเปิดเผยให้เห็นถึงอุปสรรคที่สามารถแก้ไขร่วมกันได้ เช่น ผู้ป่วยอาจเพียงต้องการทราบกฎกติกาเกี่ยวกับการติดต่อกับทางบ้าน หรือต้องการพบแพทย์เพื่อประเมินอาการเบื้องต้นก่อนที่จะตัดสินใจขั้นสุดท้าย

การที่ครอบครัวยอมรับฟังและทำความเข้าใจความกังวลของผู้ป่วย ไม่ได้หมายความว่าครอบครัวกำลังเห็นด้วยกับพฤติกรรมการใช้สารเสพติด แต่จะเป็นการช่วยให้บทสนทนามีประเด็นที่สามารถจัดการและหาทางออกร่วมกันได้จริง หากครอบครัวเอาแต่ตั้งหน้าตั้งตาโต้แย้งทุกคำตอบตั้งแต่เริ่มต้น ผู้ป่วยก็อาจจะไม่อยากเปิดเผยเหตุผลที่แท้จริงในใจ ทำให้การพูดคุยต้องวนเวียนอยู่กับคำตำหนิติเตียนแบบเดิมๆ

ก่อนเริ่มพูดคุย ต้องดูความปลอดภัยอะไรบ้าง

ครอบครัวไม่ควรเริ่มต้นการสนทนาที่สำคัญและมีความละเอียดอ่อน ในขณะที่ผู้ป่วยกำลังอยู่ในภาวะมึนเมาอย่างหนัก สับสน มีอาการหวาดระแวงรุนแรง หรือกำลังมีอารมณ์โกรธเกรี้ยวจนไม่สามารถควบคุมสถานการณ์ได้ หากผู้ป่วยเคยมีประวัติการทำร้ายตนเองหรือใช้ความรุนแรงกับผู้อื่น ควรปรึกษากับผู้เชี่ยวชาญก่อนที่จะจัดการพูดคุยร่วมกัน และควรหลีกเลี่ยงการให้เด็กหรือบุคคลที่เปราะบางอยู่ในสถานการณ์ที่มีความเสี่ยง

ควรเลือกสถานที่ที่สงบ เป็นส่วนตัว และมีทางออกที่ชัดเจน ไม่ควรใช้วิธีล้อมกรอบผู้ป่วยด้วยญาติพี่น้องหลายๆ คน หรือทำพฤติกรรมปิดกั้นไม่ให้ผู้ป่วยลุกเดินออกไป การรักษาความปลอดภัยของผู้ทำหน้าที่ดูแล ถือเป็นสิ่งจำเป็นสูงสุด และไม่ใช่การทอดทิ้งคนที่กำลังต้องการความช่วยเหลือแต่อย่างใด

หากพบว่าผู้ป่วยมีอาการหมดสติ ชัก หายใจผิดปกติ หรือมีอันตรายเร่งด่วน ให้รีบโทร 1669 เพื่อขอความช่วยเหลือทางการแพทย์ทันที และปฏิบัติตามคำแนะนำของเจ้าหน้าที่อย่างเคร่งครัด โดยต้องแจ้งรายละเอียดอาการที่พบเห็น ตำแหน่งที่อยู่ และข้อมูลของสารหรือยาที่คาดว่าผู้ป่วยใช้ให้เจ้าหน้าที่ทราบ ไม่ควรพยายามเคลื่อนย้ายหรือพาผู้ป่วยไปยังศูนย์บำบัดด้วยตนเอง โดยปราศจากการประเมินความปลอดภัยเสียก่อน 

วิธีเริ่มคุยให้ชัดเจนโดยไม่กล่าวโทษ

ขอเวลาคุยและบอกเหตุผลสั้น ๆ

เริ่มบทสนทนาด้วยการสอบถามความพร้อม เช่น “ช่วงนี้เรามีเรื่องสุขภาพของเธอที่เป็นห่วงมาก เลยอยากจะขอคุยด้วยสักครู่ ตอนนี้สะดวกไหม” หากผู้ป่วยยังไม่พร้อมและไม่ได้มีเหตุฉุกเฉินใดๆ อาจเสนอเวลานัดหมายใหม่ที่สามารถตกลงกันได้ การเกริ่นขอคุยล่วงหน้าจะช่วยให้ผู้ป่วยรับรู้ว่ากำลังจะมีการพูดคุยเรื่องอะไร และไม่ทำให้รู้สึกเหมือนกำลังถูกดักรอเพื่อจับผิด

ควรเลือกผู้พูดที่ผู้ป่วยให้ความไว้วางใจและเป็นคนที่สามารถควบคุมอารมณ์ได้ดี ไม่จำเป็นต้องเป็นบุคคลที่มีอำนาจตัดสินใจมากที่สุดในบ้านเสมอไป หากพบว่าบุคคลใกล้ชิดสองคนมีความขัดแย้งสะสมกันอยู่มาก อาจพิจารณาให้บุคคลอื่นที่มีความเหมาะสมกว่าเป็นผู้เริ่มต้นบทสนทนาแทน โดยหลีกเลี่ยงการใช้คนหลายๆ คนเข้ามาพูดกดดันพร้อมๆ กัน

พูดจากเหตุการณ์ที่สังเกตได้

การเริ่มต้นประโยคด้วยการบอกเล่าถึงสิ่งที่สังเกตเห็นและความห่วงใย จะช่วยให้การพูดคุยอยู่บนพื้นฐานของความเป็นจริง เช่น “ช่วงนี้เราสังเกตเห็นว่าเธอนอนไม่ค่อยหลับและขาดงานบ่อย เราเป็นห่วงมาก เลยอยากรู้ว่าพอจะมีอะไรที่เราช่วยได้บ้างไหม” ควรหลีกเลี่ยงการใช้คำพูดในลักษณะเหมารวม เช่น “เธอไม่เคยมีความรับผิดชอบอะไรเลย” เพราะจะเป็นการเปิดช่องให้เกิดการโต้เถียงกันในเรื่องความผิด มากกว่าการโฟกัสไปที่ปัญหาสุขภาพ

ไม่จำเป็นต้องขุดคุ้ยหรือรวบรวมทุกเหตุการณ์ความผิดพลาดในอดีตมาพูดภายในครั้งเดียว ควรเลือกเฉพาะประเด็นในปัจจุบันที่มีความสำคัญที่สุดมาพูดคุยเพียงหนึ่งหรือสองเรื่อง แล้วเปิดโอกาสให้อีกฝ่ายได้อธิบาย หากมีข้อเท็จจริงบางประการที่ยังไม่แน่ใจ ให้สื่อสารออกไปในลักษณะของ “ความกังวล” ไม่ใช่การ “กล่าวหา” ประหนึ่งว่ามีหลักฐานพิสูจน์ความผิดเรียบร้อยแล้ว

ใช้คำถามที่เปิดให้เล่าและฟังจนจบ

การตั้งคำถามในลักษณะเปิดกว้าง เช่น “มีอะไรที่ทำให้เธอยังไม่อยากลองคุยกับหมอดูบ้าง” หรือ “ถ้าสมมติว่าจะลองรับความช่วยเหลือ มีเรื่องอะไรที่เธออยากรู้ก่อนไหม” จะเป็นการเปิดพื้นที่ให้ผู้ป่วยได้อธิบายความรู้สึกได้มากกว่าคำถามที่ต้อนให้ตอบแค่ว่า ‘ใช่’ หรือ ‘ไม่ใช่’ แนะนำให้ใช้การรับฟังอย่างตั้งใจโดยไม่ด่วนตัดสิน และใช้คำถามปลายเปิดเพื่อชักชวนให้ผู้ป่วยกล้าขอความช่วยเหลือ

เมื่อรับฟังจนจบแล้ว ลองใช้การทวนประโยคเพื่อยืนยันสิ่งที่เข้าใจ เช่น “ที่เราได้ยินมาคือ สิ่งที่เธอกลัวที่สุดคือเรื่องงาน ไม่ใช่ว่าไม่อยากดูแลสุขภาพตัวเอง ใช่แบบนี้ไหม” การทวนประโยคไม่ได้เป็นการยอมรับว่าเหตุผลของผู้ป่วยถูกต้องทั้งหมด แต่เป็นเครื่องมือช่วยตรวจสอบว่าทั้งสองฝ่ายกำลังทำความเข้าใจในปัญหาเดียวกัน ก่อนที่จะเริ่มเสนอทางเลือกต่อไป

ตัวอย่างประโยคสำหรับสถานการณ์ที่พบบ่อย